Liderzy i postawy liderskie
wobec wyzwań stojących przed Polską

Polska stoi w momencie określania wyzwań, które pozwolą na przekucie doświadczeń transformacji w wizję modernizacji na następne 20 lat. W rządowym dokumencie strategicznym „Polska 2030” (Raport "Polska 2030" Zespół Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów , Warszawa, czerwiec 2009), pojawia się zdanie, że „potrzebny jest nowy projekt cywilizacyjny”. Z opisanych w raporcie wyzwań wynika, że „Polsce potrzebne są zarówno rozwój infrastruktury, budowa potencjału kapitału intelektualnego i podstaw innowacyjności, jak i poprawa warunków instytucjonalnych funkcjonowania gospodarki oraz wzrost zaufania i sprawności państwa.” Swego rodzaju „paliwem” dla tych zmian ma być dobrze zdefiniowany kapitał społeczny, którego składnikami są: zaufanie społeczne, poziom aktywności obywatelskiej, struktura organizacji pozarządowych, potencjał kulturowy i kreatywny oraz postawy i wyznawane wartości.

Wg badań przywołanych przez prof. Janusza Czapińskiego w Diagnozie Społecznej 2009 - w krajach uboższych głównym czynnikiem rozwoju jest kapitał ludzki. Stąd też dynamiczny rozwój Polski w latach 90. Jednak w bogatszych społeczeństwach to kapitał społeczny jest warunkiem rozwoju. Obecne wskaźniki grożą zahamowaniem modernizacji. Jak twierdzi prof. Czapiński za 10 lat nasz potencjał związany z kapitałem ludzkim przestanie wystarczać, o ile nie zostanie on wsparty przez kapitał społeczny. Istotna jest też jego jakość. Raport Polska 2030 wskazuje, że nadszedł moment na wykształcanie kapitału rozwojowego, na który składają się w wymiarze gospodarczym – merytokracja, ryzyko, innowacyjność, samo odpowiedzialność i sukces, w wymiarze politycznym – obywatelskie uczestnictwo, legalizm oraz w wymiarze kulturowym – indywidualizm, krytycyzm, otwartość i tolerancja.

Zbudowanie kapitału społecznego, który jest nie tylko wartością samą w sobie, ale stanowi paliwo dla wszystkich pozostałych wyzwań rozwojowych, wymaga liderstwa. To ono stanowi istotne narzędzie budowania kooperacji, więzi, wzmacniania zaufania, aktywności obywatelskiej, inicjowania działań na rzecz dobra wspólnego.

Nie mniej ważnym czynnikiem rozwoju jest przygotowanie kadr publicznych do przeprowadzenia koniecznych zmian, wyposażenie ich w kompetencje tworzenia wizji, podejmowania ryzyka, działania w oparciu o długofalowe strategie, angażowania innych, tworzenia warunków do kooperacji wokół wspólnych celów i kreatywności. Konieczne jest wzmacnianie i rozwój liderskich kompetencji i postaw ludzi, którzy rozwój Polski, swoich instytucji, organizacji i wspólnot lokalnych mają kształtować. Potrzebna jest świadoma polityka wspierania silnych, wyposażonych we wpływ, którzy pociągną za sobą innych.

Liderstwo i liderska edukacja są zdecydowanie niedocenianymi w dotychczasowej polityce państwa, administracji rządowej i samorządowej czynnikami rozwoju. W sferze publicznej w Polsce brakuje podejścia przywódczego – nie definiuje się kierowniczych ról w kategoriach liderskich, nie kształci się liderów, nie oczekuje się od samorządowców, by byli liderami. Potrzebę rozwoju liderów najwcześniej dostrzegł polski biznes. Obecnie zdaniem ekspertów nadszedł moment, aby propagować liderstwo także w innych sektorach odpowiedzialnych za rozwój i modernizację kraju.

 
Rola liderów w rozwijaniu kapitału społecznego

Liderstwo to postawa, na którą składają się takie elementy jak gotowość do podejmowania ryzyka, umiejętność myślenia perspektywicznego, działanie w oparciu o długofalowe strategie, umiejętność angażowania innych. Postawa ta współgra z czynnikami wspomagającymi rozwój kraju opisanymi w Raporcie Polska 2030 – zaufaniem i kreatywnością. Liderstwo jest narzędziem do budowania kooperacji, więzi, przez co wzmacnia zaufanie, aktywność obywatelską i działania na rzecz dobra wspólnego. Jednocześnie zwiększa potencjał  kreatywności poprzez tworzenie nowych rozwiązań, konstruowanie wizji. Szczególnie istotne jest to w przypadku zarządzania dobrem wspólnym. Uhonorowana nagrodą Nobla w dziedzinie ekonomii Elinor Ostrom rzuciła wyzwanie klasycznej teorii, że wspólna własność jest zawsze źle zarządzana a jedyną alternatywą jest centralizacja lub prywatyzacja. Według Ostrom dobro wspólne może być dobrze zarządzane w oparciu o zaufanie, zaangażowanie we wspólne tworzenie reguł, przejrzystą informacje, komunikację. Te czynniki o wiele łatwiej „ujawniają” się we wspólnocie, gdy pojawi się lider. Ponieważ tzw. dylematy wspólnego działania dotyczą rożnych obszarów (rozwój lokalny, edukacja, rozwiązywanie problemów społecznych etc), to wynika z tego, że liderstwo powinno być postawą uniwersalną i jako takie potrzebuje odpowiednio zaprojektowanej edukacji.

Liderzy których kształcimy w programach Stowarzyszenia rozwijają kapitał społeczny i uczestniczą w modernizacji kraju. Ważne są zdobywanie przez nich nowego rodzaju kompetencje, ale także umocowanie tych osób. Istotna wydaje się tu kategoria wpływu. Przywódcą jest jednostka, której poglądy i działania wpływają na myśli i zachowania innych, krócej jednostka wywierająca wpływ na innych ludzi. Określenie to należy rozumieć dosłownie, tzn. jako przywódcę należy traktować osobę wywierającą faktyczny wpływ nie zaś uważaną przez członków grupy za najbardziej wpływową (Romuald Holly, Hasło: Przywództwo w: Encyklopedia socjologii, Warszawa, 1999). Za liderów uważamy więc osoby, które posiadają formalny bądź nieformalny wpływ na swoje środowiska lokalne.

W Polsce brakuje nie tyle osób, które mogą pełnić rolę liderów, co odpowiednich kompetencji. Dlatego główną potrzebą, na którą odpowiada Stowarzyszenie Szkoła Liderów i prowadzone przez nie programy jest potrzeba edukacji liderskiej kreującej i rozwijającej liderów nowego typu –tworzących kapitał rozwoju w społecznościach lokalnych, instytucjach, przestrzeni publicznej.